على زمانى قمشه اى
110
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
خورشيدگرفتگى و در 4 رمضان 289 يك ماهگرفتگى را رصد كرده است ، وى نوعى « ذات الحلق » جديد به نام « البيضه » ( تخممرغىشكل ) ابداع كرده و در فصل 57 زيج خود آن را شرح داده است . از كارهاى ديگر بتانى در نجوم اثبات امكان وقوع كسوف حلقوى و عرضه نظريّه تازه و بسيار استادانه براى تعيين شرايط رؤيت هلال است . وى در رياضيات جدولى براى ظل تمام ( كتانژانت ) تنظيم كرد ، و براى تعيين فاصله قوسى بين دو ستاره ، كه اختلاف طول سماوى آنها و عرض سماوى هريك معلوم باشد روشى به كار برد كه معادل قاعده كسينوسها در مثلثات كروى است . بتانى چنانكه در باب بيست و ششم زيج خود شرح داده ، براى اين منظور از قضيه بطلميوس در چهارضلعىهاى محاطى ( مجموع حاصل ضربهاى اضلاع روبرو با حاصل ضرب دو قطر برابر است ) استفاده كرده است . بتانى نزد منجمان دوره اسلامى بسيار معتبر بوده است ، ابو ريحان بيرونى كتابى به نام « جلاء الاذهان فى زيج البتّانى » دارد ، و ابن خلدون آثار بتّانى را در رديف بهترين كتابهاى نجومى مىداند . عبد الرحمن صوفى بر نحوه تقسيم فلك البروج در زيج بتّانى ايراد گرفته ، ولى نلينو نشان داده است كه صوفى مقصود بتّانى را كه تقسيم به شيوه هندوان بوده درنيافته است . تأثير بتّانى بر كوپرنيك ( 878 - 950 ق / 1473 - 1543 م ) آشكار است ، و كوپرنيك بهخصوص در فصلهاى حركت خورشيد و تقديم اعتدالين ، از بتانى نقل قول كرده است تيكو براهه ( 953 - 1010 / 1546 - 1601 م ) و كپلر ( 979 - 15711039 / 1630 م ) و گاليله ( 971 - 1052 / 1564 - 1642 م ) هم در نوشتههاى خود از رصدهاى بتانى ياد كردهاند ، ريچارد دانژن منجم انگليسى در